Дезинформациите не се само медиумски проблем, туку е тоа предизвик за нашата демократија и плус станува безбедносно прашање. Затоа поддршката што ни ја дава ЕУ во борба против дезинформациите е многу важна, истакна денеска Бардил Јашари, извршниот директор на Фондацијата Метаморфозис, на Конференција со социјалните партнери и организациите на граѓанското општество од С. Македонија. Во рамки на конференцијата која се одржа во „Јуроп хаус“, имаше сесија посветена на граѓанскиот сектор, слободата на изразување и борбата против дезинформациите, на која се дискутираше за улогата на граѓанското општество, медиумите и институциите во зајакнувањето на демократските процеси и спротивставувањето на ширењето дезинформации.
Покрај Јашари, излагања имаа и Јонут Сибиан, потпретседателот на Комитетот за следење на Западен Балкан при Европскиот економски и социјален комитет (EESC), Ирена Иванова од Делегацијата на Европската Унија во Северна Македонија, Ања Босилкова-Антовска од Балканската мрежа за развој на граѓанското општество, како и Ана Петрушева, директорката за БИРН Македонија.
„Организациите од граѓанското општество често се нападнати, се нарекуваат странски платеници. Работиме во опкружување кое е непријателско и нема системски и содржински начин да се учествува во активностите поврзани со граѓанското општество, ниту има модел како може да се учествува. Што се однесува до секторот на медиуми – ние водиме наши медиуми и работиме напорно, не само да обезбедиме квалитетно новинарство, туку и да ја потврдиме улогата на медиумите во демократското општество. Мислам дека како медиуми, мораме да ја потврдиме и нагласиме нивната улога, за да им помогнеме на новинарите да се адаптираат на новите контексти во смисла на тоа како да ја користат вештачката интелигенција (ВИ), како да ја вградат во секојдневното нивно работење, како да користат податочни алатки. Ако сте професионален новинар и ако вашата работа е релевантна, единствен начин да го заземете местото во оваа севкупна врева е да се биде одново корисен“, истакна Јашари.
Зборувајќи за финансиската независност тој истакна дека не постои пазар за медиумите, а за независно новинарство има политички притисоци.
„Би рекол дека постои мека цензура. Има многу медиуми во нашиот регион кои функционираат со пари од бизнисите и владите. Во однос на дезинформациите, тие не се само медиумски проблем, туку е тоа предизвик за нашата демократија и плус станува безбедносно прашање. Едно наше поново истражување за ефектите на дезинформациите, покажа дека над 60 отсто од граѓаните разбираат кои се последиците од дезинформациите, но 40 отсто не знаат како да се справат со нив. Тие ја еродираат довербата на граѓаните во институциите“, истакна Јашари.
Според директорот на Метаморфозис, ЕУ ни го покажува патот со Демократски штит (Democracy Shield) кој е важен како што е важен и актот за слобода на медиумите.
„Ние треба да ја следиме ЕУ со мошне конкретни мерки, односно, да ја сообразиме нашата медиумска рамка, медиумската писменост. Поддршката што ја дава ЕУ за медиумска писменост е многу важна. Сега ние веќе секојдневно ги чувствуваме последиците и знаеме на кој начин делуваат оние кои што шират дезинформации и ги знаеме ефектите. И затоа мора да делуваме, да ја следиме ЕУ. Ако сакаме граѓаните да имаат доверба во државните институции и во демокртијата, тие мора да имаат точни информации. Тоа е единствениот начин“, потенцира Јашари.
Ања Болсилкова-Антовска посочи дека граѓанските актери и новинарите кои се занимаваат со чувствителни прашања и теми се сè почесто мета на напади и негативни кампањи. Таа нагласи дека во јавниот дискурс сè почесто се користи антиродова реторика со цел одредени организации да се прикажат како актери што работат спротивно на националните интереси. Според неа, ваквите наративи создаваат непријателска средина за работа на граѓанските организации и медиумите.
Како дополнителен проблем, таа ги посочи и таканаречените стратешки тужби против јавно учество (СЛАПП), кои се користат како средство за притисок врз новинарите и активистите. Болсилкова-Антовска предупреди дека неодамнешната пресуда против Истражувачката репортерска лабораторија (ИРЛ) е загрижувачка бидејќи во неа се доведува во прашање дали новинар од организација на граѓанското општество може да се смета за новинар. Како позитивен чекор го оцени формирањето владина работна група која ќе работи на законски решенија за заштита од вакви тужби.
Јонут Сибиан оцени дека усвојувањето на стратегии и иницијативи за поддршка на граѓанското општество претставува значаен чекор напред. Тој нагласи дека Европската комисија го признава четвртиот сектор како клучен за заштита на европските вредности.
„Европската унија е како куќа со свои столбови, ако секојдневно ги уриваат тие столбови, на крајот ќе се урне и куќата“, истакна Сибиан.
Тој зборуваше и за важноста на платформите за граѓански дијалог преку кои организациите од регионот можат да учествуваат во процесите на постепена интеграција во ЕУ. Според него, потребни се и посилни механизми за заштита на граѓанскиот простор, за што Европската комисија веќе спроведува проценка на можностите. Сибиан предупреди и на предизвиците со финансирањето бидејќи значителен дел од европските средства се пренасочуваат кон поддршка на Украина.
Ирена Иванова од Делегацијата на ЕУ во Северна Македонија нагласи дека граѓанското општество и медиумите треба да работат заедно во одбраната на слободата на изразување и во борбата против дезинформациите. Таа посочи дека и во ЕУ се забележува намалување на граѓанскиот простор како и раст на дезинформациите и цензурата во одредени сектори.
„Живееме во сè повеќе поларизирани општества, па затоа медиумската писменост е клучна“, рече Иванова, која истакна дека дигитализацијата може да придонесе за поголема транспарентност и за обединување на гласот на граѓанските организации. Сепак, таа оцени дека во земјата сè уште недостасува посилна мрежа и поинтегриран настап на граѓанскиот сектор.
Ана Петрушева од БИРН предупреди дека дезинформациите се евтини и лесно се шират особено во дигиталната ера.
„Денес може да се создаваат и споделуваат стотици вести дневно, а секој што има компјутер и интернет може да се претстави како новинар“, рече таа.
Според Петрушева, медиумскиот пазар е силно поларизиран, а притисокот од рекламите често води до самоцензура кај медиумите бидејќи редакциите избегнуваат да известуваат критички за компании што ги финансираат. Таа нагласи дека голем дел од истражувачкото новинарство во земјата се финансира со донаторски средства кои во последниот период се намалуваат поради пренасочување на ресурсите кон Украина.
„Се соочуваме со големи предизвици и мораме да се бориме на повеќе фронтови“, кажа Петрушева и додаде дека економските притисоци врз медиумите се само еден дел од пошироката криза со која се соочува медиумскиот сектор.
