Смртта на Ратко Младиќ не ја менува вистината за него: тој не бил ниту воен херој ниту жртва на Хаг, туку воен злосторник осуден на доживотен затвор за геноцид и други тешки злосторства. Тој почина на 27 август 2026 година, додека ја издржуваше казната доживотен затвор. Во 2017 година беше прогласен за виновен за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства, а пресудата беше потврдена во жалбена постапка во 2021 година. Неговата
одговорност ги опфаќаше геноцидот во Сребреница, прогоните, истребувањето, убиствата, протерувањата и присилното раселување, теророт и незаконските напади врз цивили во Сараево, како и земањето на припадници на ОН како заложници. Неговите злосторства биле монструозни, поради што бил нарекуван Касапот од Балканот. Ова не се само политички или емотивни квалификации и неговата вина не е прашање на личен став. Одговорноста за геноцид и воени злосторства беше утврдена со пресуда на Меѓународниот кривичен трибунал во Хаг (IRMCT).
Затоа е неприфатлив и начинот на кој некои медиуми ја известуваа јавноста за неговата смрт. Да се напише дека починал во Хаг, да се набројуваат неговите болести и барањата за негово ослободување, а притоа јасно да не се објасни зошто се наоѓал таму, не е неутрално известување. Тоа е создавање лажна биографија во која остануваат униформата и чиновите, додека жртвите и злосторствата исчезнуваат.
Уште позагрижувачки е тоа што величањето не остана само во коментарите на граѓаните. Демократската партија на Србите во Македонија, предводена од министерот Иван Стоилковиќ, го претстави Младиќ како генерал кој ѝ служел на армијата и на народот, сугерирајќи дека многу луѓе ќе го паметат „не по Хаг“. Во меѓувреме, Далибор Китановиќ, директор на Агенцијата за остварување на правата на заедниците, објави фотомонтажа на која Младиќ беше ставен меѓу „генералите на небесната војска“. Ова не се неутрални изрази на жалост. Тоа е издигнување на осуден злосторник на рангот на национален херој.
Кога тоа го прави граѓанин, можеби би рекле дека имаме општествен проблем, во кој недостига емпатија, се минимизира и релативизира злосторството на геноцидот, постои меѓуетничка нетрпеливост, омраза итн. Но, кога тоа го прави државен службеник, тогаш тоа се претвора во институционален скандал. Проблемот повеќе не е само општествен, туку е и институционален и политички, бидејќи пораката доаѓа од претставници на државата. Особено е
тешко што тоа го прави раководителот на институција која, според својата мисија, треба да обезбеди еднаков пристап, почитување на разликите и унапредување на правата на сите заедници.
Македонија е заеднички дом на повеќе етнички и верски заедници. Тука живеат и граѓани Бошњаци, за кои Сребреница не е некој далечен историски настан. Да се велича човек осуден за геноцид врз Бошњаците значи да им се испрати порака дека нивната болка и достоинство вредат помалку. Тоа е директен удар врз меѓуетничката доверба и општествената кохезија, која и без вакви провокации останува кревка.
Она што исто така треба да се нагласи е дека осудата на Младиќ не претставува став против српскиот народ. Напротив, тоа е отфрлање на обидот целиот еден народ да се идентификува со злосторствата на еден поединец и со
идеологијата што ги предизвикала. Кривичната одговорност е индивидуална, а почитта кон жртвите треба да биде универзална.
Величањето, негирањето или минимизирањето на геноцидот и воените злосторства не е само морално неприфатлив чин, туку, според законот, овој чин може да претставува и кривично дело. Членот 407-а од Кривичниот законик предвидува кривична одговорност за јавно негирање, минимизирање, одобрување или оправдување на геноцидот, злосторствата против човештвото и воените злосторства, вклучително и во случаи кога тоа се прави преку информатички системи. Дали конкретните објави ги исполнуваат сите елементи на кривичното дело, треба да утврдат Обвинителството и судот. Надлежните институции имаат обврска да го разгледаат случајот и да утврдат дали постои основа за кривична одговорност, а никако да го игнорираат. Сепак, политичката и моралната одговорност е посебно прашање и не треба да го чека завршувањето на судската постапка. Оставката или разрешувањето на службено лице може да се побара веднаш штом неговото однесување ќе биде оценето како неспоиво со јавната функција што ја врши, без оглед на тоа дали подоцна ќе биде утврдена и кривична одговорност.
Многу партии, меѓу кои СДСМ, ДУИ, СДА на Македонија и ЛДП, го осудија величањето и побараа одговорност. Реагираше и коалицијата ВЛЕН, но реакцијата на оваа коалиција треба да се оцени поинаку, бидејќи ВЛЕН е дел
од Владата и заеднички ја врши власта со субјектите и функционерите кои го величаа воениот злосторник. Иако во принцип го осудија величањето на Ратко Младиќ и побараа „итна одговорност“, од ВЛЕН не ги спомнаа ниту Далибор Китановиќ, ниту Агенцијата за остварување на правата на заедниците, со која тој раководи. Исто така, не се осврнаа директно на објавата на Демократската партија на Србите во Македонија, предводена од министерот Иван Стоилковиќ, кој е партнер на ВЛЕН во владејачката коалиција. Осудата што не посочува јасно кој треба да понесе одговорност останува нецелосна и им овозможува на партнерите во власта да се кријат зад општи формулации.
ВМРО-ДПМНЕ првично молчеше. Вчера, на 30 август, изјави дека ставот на Владата се темели на меѓународно утврдени правни факти и дека функционерите кои го поддржале Младиќ треба да го повлечат својот став или
да се повлечат од функцијата. Сепак, и оваа реакција е млака: одговорните не се посочуваат по име, не се бара нивно разрешување и директно не се третира одговорноста на министерот Стоилковиќ и на партијата со која тој раководи, а која е дел од Владата. Во меѓувреме, на Китановиќ практично му беше оставена можност да ја избрише или повлече објавата и да продолжи да раководи со Агенцијата. Но, бришењето на една објава не ги брише ниту изнесените ставови, ниту разочарувањето и штетата што тие ги предизвикале.
На 16 јули 2026 година, само шест недели пред овие настани, Северна Македонија официјално застана зад декларацијата на Европската Унија во ОБСЕ, според која во Европа нема место за негирање на геноцидот, ревизионизам и величање на осудени воени злосторници – Европска служба за надворешно дејствување (EEAS).
Разбирливо е дека објавите на некои функционери не го запираат и не го попречуваат процесот на интеграција на Северна Македонија во ЕУ. Но, толерирањето на таквите ставови од страна на претставници на власта го поткопува кредибилитетот на земјата кандидат и покажува дека европските вредности се прифаќаат во декларациите, но не нужно и во практиката. Македонија не може да го осудува величањето на воени злосторници на меѓународните форуми, а во земјата да го толерира истото од страна на своите функционери.
Ратко Младиќ е мртов. Но, идеологијата што го претвора злосторникот во херој останува жива секогаш кога величањето се толерира заради различни партиски или други интереси. Владата мора јасно да покаже дека ја избира страната на жртвите, го почитува законот и ја штити нашата заедничка иднина, дури и кога тоа бара одговорност од нејзините функционери и коалициски партнери. Без почит кон достоинството на секој граѓанин, не може да има општествена кохезија. Без прифаќање на вистината, не може да има помирување. А држава што го толерира величањето на воените злосторници не може да тврди дека гради европска иднина.
Пишува: Бардил Јашари
